Uluslararası siyasette gerçek güç, yalnızca sahip olunan asker sayısıyla, savaş uçaklarıyla veya ekonomik büyüklükle ölçülmez. Asıl güç, ülkelerin ortak hedefler belirleyebilme, kriz anlarında birlikte hareket edebilme ve uluslararası gelişmeleri etkileyebilecek kararlar alabilme kapasitesinde ortaya çıkar. Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında kurulan Mekke İttifakı, bu bakımdan önemli bir sınavla karşı karşıya. Üç ülke kendi güvenliklerini ortak bir çerçevede değerlendirmeye başladı. Ancak bu iş birliğinin bölgesel ölçekte kalıcı bir güç merkezine dönüşüp dönüşmeyeceği henüz belirsiz. Daha önemlisi, ittifakın gelişmesi yalnızca üç ülkenin değil, İslam dünyasının uluslararası sistemdeki konumuna ilişkin yeni tartışmaların önünü açabilir. ABD ile rekabet mi, stratejik özerklik mi? Mekke İttifakı hakkında sorulması gereken ilk sorulardan biri, yeni yapının ABD karşıtı bir blok oluşturup oluşturmayacağıdır. Bu soruya bugünden kesin bir evet cevabı vermek doğru olmaz. Türkiye NATO üyesidir. Suudi Arabistan, ABD ile köklü güvenlik ve savunma ilişkilerine sahiptir. Pakistan'ın da Washington ile uzun bir askerî ve diplomatik ilişki geçmişi bulunmaktadır. Dolayısıyla üç ülkenin bir araya gelmesi, mevcut dış politika ilişkilerinden kopmaları anlamına gelmemektedir. Bununla birlikte ortak savunma mekanizmalarının geliştirilmesi, söz konusu ülkelerin dış güvenlik desteğine olan ihtiyaçlarını bazı alanlarda azaltabilir. Bu noktada karşımıza stratejik özerklik kavramı çıkıyor. Stratejik özerklik, bir devletin ya da devletler topluluğunun kendi güvenliği ve çıkarlarıyla ilgili temel kararları başka güçlerin onayına bağımlı olmaksızın alabilmesidir. Mekke İttifakı gelecekte böyle bir kapasite oluşturabilirse, ABD karşıtı bir örgüt hâline gelmeden de bölgesel güç dengeleri üzerinde etkili olabilir. Burada amaçlanan şeyin ne olduğu kadar, ittifakın hangi somut kabiliyetleri geliştirdiği de önemlidir. İsrail, İran ve bölgesel dengeler Yeni ittifakın karşısındaki bir diğer önemli mesele, Orta Doğu'daki çok yönlü siyasi rekabetlerdir. İsrail'in güvenlik politikaları, İran'ın bölgesel etkisi, Yemen'deki çatışmalar ve Körfez ülkelerinin savunma ihtiyaçları birbirleriyle bağlantılıdır. Fakat bu ülkeler ve meseleler karşısında Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan her zaman aynı önceliklere sahip değildir. Bir ülkenin temel güvenlik kaygısı başka bir ülkenin önceliği olmayabilir. Bu nedenle ittifakın başarısı, üyelerin dış politikalarını bütünüyle aynılaştırmalarından ziyade ortak çıkar alanlarını doğru belirlemelerine bağlıdır. Örneğin deniz ticaretinin korunması, hava savunması, enerji altyapılarının güvenliği ve terörle mücadele gibi konularda ortak hareket etmek, daha tartışmalı bölgesel meselelerde tek bir pozisyon benimsemekten kolay olabilir. Mekke İttifakı'nın gerçek gücü de büyük ölçüde bu ortak çıkar alanlarında ortaya çıkacaktır. İslam İşbirliği Teşkilatı varken yeni bir birlik neden tartışılıyor? Burada önemli bir soru gündeme geliyor. İslam dünyasında zaten 57 üyesi bulunan İslam İşbirliği Teşkilatı mevcutken yeni bir örgütlenmeye neden ihtiyaç duyulsun? Aslında cevap mevcut kurumların varlığından çok, sahip oldukları yetkilerde aranmalıdır. İslam İşbirliği Teşkilatı, Müslüman ülkeler arasında siyasi dayanışma ve iş birliği bakımından önemli bir platformdur. Ancak Avrupa Birliği benzeri ortak pazar, bağlayıcı ekonomik düzenlemeler ve uluslarüstü karar alma yapısına sahip değildir. Mekke İttifakı'nın potansiyel farkı, daha az sayıda ülke arasında daha somut güvenlik yükümlülükleri oluşturmasıdır. Fakat bu farkın gelecekte ekonomik ve siyasi bütünleşmeye dönüşmesi ayrı bir meseledir. Hatta yeni ittifakın mevcut İslam dünyası kurumlarıyla rekabet etmek yerine onları tamamlayan bir yapı olarak gelişmesi, kurumsal parçalanma riskini azaltabilir. Güvenlikten refaha uzanan bir proje İslam dünyasında kalıcı bütünleşme düşüncesinin önündeki en önemli sınavlardan biri, projenin toplumların günlük yaşamına ne kadar katkıda bulunacağıdır. Birlik fikri yalnızca liderler arasındaki zirvelerde, askerî törenlerde veya diplomatik açıklamalarda kalırsa toplumlar açısından sınırlı anlam taşıyacaktır. Oysa ülkeler arasında ticaret kolaylaşır, yatırımlar artar, gençler ortak eğitim programlarına katılır ve bilimsel araştırmalar desteklenirse iş birliği daha somut bir karşılık bulabilir. Bu nedenle ileride AB benzeri bir İslam ülkeleri birliği hedeflenirse yalnızca askerî kurumlara değil, ekonomik ve toplumsal bütünleşmeye de öncelik verilmesi gerekir. Ortak üniversite programları, araştırma fonları, enerji yatırımları, ulaştırma ağları ve sanayi iş birlikleri bu sürecin parçaları olabilir. Belki de en önemlisi, vatandaşların hukuk güvenliğini ve temel haklarını koruyan ortak ilkelerin geliştirilmesidir. Çünkü güçlü ekonomik kurumlar, öngörülebilir hukuk düzeni ve toplumsal güven olmaksızın kalıcı siyasi bütünleşmenin sağlanması zordur. Birlik fikrinin en zorlu sınavı Bütün bu imkânlara rağmen bir İslam ülkeleri birliğinin önünde önemli sorunlar bulunmaktadır. Müslüman ülkeler farklı yönetim sistemlerine, ekonomik modellere, mezhepsel yapılara ve dış politika önceliklerine sahiptir. Bazı ülkeler Batı ile yakın askerî ilişkiler sürdürürken bazıları farklı küresel ortaklıklara yönelmektedir. Ekonomik kalkınma düzeyleri arasında da önemli farklılıklar vardır. Bu nedenle ortak dinî ve kültürel miras, tek başına siyasi bütünleşme için yeterli değildir. Avrupa Birliği'nin tarihi de bu açıdan öğreticidir. Avrupa bütünleşmesi farklılıkların ortadan kalkmasıyla değil, devletlerin belirli alanlarda ortak kurallara uymayı kabul etmeleriyle ilerledi. Mekke İttifakı'nın uzun vadeli geleceği de benzer bir soruyla karşı karşıya: Üye ülkeler, ortak çıkarlar adına bazı karar yetkilerini ortak kurumlarla paylaşmaya hazır olacak mı? Bu sorunun yanıtı verilmeden Avrupa Birliği benzeri bir İslam birliğinden söz etmek, somut bir siyasi projeden ziyade uzun vadeli bir ihtimali değerlendirmek anlamına gelir. Mekke İttifakı bir başlangıç olabilir mi? Bugün Mekke İttifakı, askerî ve stratejik bir ortaklık olarak ortaya çıkmış durumda. Resmî açıklamalarda kolektif savunma, caydırıcılık, güvenlik, istikrar ve savunma sanayisi iş birliği öne çıkıyor. Ortak pazar, ortak parlamento, ortak para veya siyasi birlik kurulacağına ilişkin açıklanmış bir program ise bulunmuyor. Buna rağmen tarih, sınırlı amaçlarla kurulan uluslararası iş birliği mekanizmalarının zaman içinde daha geniş yapılara dönüşebildiğini gösteriyor. Bu ihtimali değerlendirirken ne geleceği kesinleşmiş bir tarihsel süreç gibi sunmak ne de yeni oluşan kurumların potansiyelini görmezden gelmek gerekir. Mekke İttifakı'nın İslam dünyasının Avrupa Birliği'ne dönüşmesi bugün için bir ihtimaldir; kaçınılmaz bir sonuç değildir. Böyle bir dönüşümün gerçekleşmesi, üç ülkenin askerî koordinasyonunun ötesinde ortak ekonomik çıkarlar, kapsayıcı siyasi kurumlar, hukuk güvenliği ve toplumsal destek oluşturabilmesine bağlı olacaktır. Son söz: Birlik bir hedefse, yol kurumlarla açılır İslam dünyasının geleceği üzerine yapılan tartışmalarda birlik düşüncesi sık sık dile getirilmiştir. Ancak kalıcı birlikler yalnızca tarihî hatıralarla, ortak kimliklerle veya güçlü siyasi söylemlerle kurulmaz. Ortak çıkarlar, işleyen kurumlar, hukuki güvenceler ve karşılıklı sorumluluk duygusu gerekir. Mekke İttifakı'nın önünde de böyle bir sınav bulunmaktadır. Eğer ittifak üyeleri arasındaki güvenlik iş birliği zamanla ekonomik, teknolojik ve diplomatik alanlara yayılırsa bugün atılan adımların anlamı gelecekte farklılaşabilir. Fakat bunu belirleyecek olan imzalanan anlaşmaların sembolik değeri değil, ülkelerin ortak sorunlara ne ölçüde ortak çözümler üretebildiğidir. Çünkü birliğin gerçek ölçüsü, aynı masada oturmak değil; farklı çıkarlar ve zor kararlar karşısında ortak bir geleceği sürdürebilmektir. Mekke'de atılan adımın tarihî önemini belirleyecek olan da budur.